“Vind je dat niet een beetje link?”, vroeg ik een collega toen hij een stapel stenen soepkommen op de rand van een balustrade plaatste. Een verdieping lager was een ruimte met flexplekken voor studenten. Het is al jaren geleden, maar zijn antwoord is me altijd bijgebleven. “Verantwoordelijkheid is een netwerk”, zei hij. Hij bedoelde ongeveer dit: elke gebeurtenis is een samenloop van omstandigheden; er ligt een keten van oorzaken aan ten grondslag.

Stel je voor dat de soepkommen van de rand zouden vallen en een student zouden verwonden. Dat komt net zo goed door diegene die ze van de balustrade afstoot als door diegene die ze er op heeft gezet; of door de student die op zo’n onhandig plek is gaan zitten: of door de catering die met stenen in plaats van met plastic soepkommen werkt; of door de collega die ze zag staan en ze niet weghaalde; of door de architect die de flexplekken onder zo’n potentieel gevaarlijke richel geplaatst heeft. En zo kun je nog wel even doorgaan. De meeste oorzaken zijn ook maar als gevolg begonnen.

Goed. Ik heb er maar even een tekening van gemaakt.

Dit plaatje is op zichzelf niet eens zo heel interessant. Maar het punt is dat je voor elke gebeurtenis die je kan bedenken zo’n plaatje kan tekenen. Er zijn meerdere oorzaken aan te wijzen voor het feit dat je vanochtend wakker werd, dat je thee minder heet is dan je zou verwachten, dat de zon schijnt en dat je dit blogje leest – en aan elk van die oorzaken zit weer een keten van oorzaken vast. Alles wat er gebeurt, hangt met elkaar samen.

Op dat feit kan je prima een hele spirituele gedachtegang bouwen, maar vaak zit het ons nogal in de weg. We zoeken liever naar één of, heel misschien, twéé oorzaken voor elke gebeurtenis.

Misschien heb je in het voorbeeld hierboven -zo ongeveer toen ik over de verantwoordelijkheid van de architect begon – wel gedacht: maar dat is wel heel erg ver gezocht. Dat is precies wat ik bedoel. Je werd een beetje wanhopig van de uitgebreidheid van de keten van oorzaken die ik aandroeg – en probeerde er alles aan te doen om die klein te houden. Misschien ben je daar nog mee bezig. Dat snap ik best.

Ik geef je ook geen ongelijk. Het redeneert gewoon een stuk vlotter met een eenvoudige voorstelling van zaken dan met een ingewikkelde. Dus … hoe perk je je in?

Eén manier is om alleen directe oorzaken aan te wijzen. Je begint bij de gebeurtenis zelf en telt alleen die dingen mee die daar direct toe geleid hebben. Dit lijkt heel zuiver. Een besluit van je baas veroorzaakt een loonsverhoging; een virus veroorzaakt een verkoudheid. Het probleem is dat dit vaak heel onbevredigend is. In het soepkommenvoorbeeld is het omgooien van de soepkommen een directe oorzaak, het gevaarlijk wegzetten niet. Als iemand met zijn dronken kop tegen een boom rijdt, is een stuurfout de directe oorzaak, niet de dronkenschap. En… waarom besloot je baas eigenlijk tot loonsverhoging? Bij een directe-oorzakenstrategie vallen die dingen die we het belangrijkst of interessantst vinden vaak juist buiten beschouwing. Meestal, zeker in het geval van een loonsverhoging, vinden we de diepere oorzaken belangrijker.

Het kan dan een betere strategie zijn om een cirkel van invloed te tekenen. Bij een cirkel van invloed kijk je niet zozeer naar de hele samenloop van omstandigheden, maar naar dat deel dat onder jouw invloed valt. Mijn collega kon niet zorgen voor plastic kommen, maar kon er wel voor zorgen dat hij de stenen versies niet zo enorm gevaarlijk wegzette. De architect kon het gedrag van de catering of mijn collega, niet veranderen, maar kon wel zorgen dat dit soort gevaarlijke situaties onwaarschijnlijk werden. Als iedereen nu vanuit zijn of haar cirkel van invloed het goede deed, was de wereld een paradijs.

Of, nou ja, misschien ook niet. Het cirkel-van-invloed denken is een handige benadering en het zou waarschijnlijk wel werken als we allemaal dezelfde doelen nastreefden, maar dat is niet zo. Daardoor schatten we de grootte van onze cirkel van invloed steeds verkeerd in.

Het probleem is dat iedere beslissing tegelijk een verandering teweeg kan brengen in meerdere invloedscirkels. Als de architect uit het soepkommenvoorbeeld rekening moet houden met elke oen die later in zijn gebouw gaat werken en elke gevaarlijke situatie wil voorkomen, dan neemt hij veiligheid heel serieus. Maar je kan op je vingers natellen dat daar een draak van een gebouw uitkomt. Hij tekent een grote veiligheidscirkel van invloed, maar dat gaat ten koste van zijn leefbaarheidscirkel van invloed of zijn kostencirkel van invloed. Een duivels dilemma.

De andere kant van die medaille is dat als niemand buiten zijn cirkeltje durft te kijken, we de problemen met diepere oorzaken niet kunnen oplossen. We kunnen als consumenten duurzame boodschappen doen zoveel we willen, als we niet óók zorgen dat het bedrijfsleven en de politiek hun verantwoordelijkheid nemen, kunnen we de klimaatverandering niet oplossen. We moeten buiten onze normale cirkel van invloed werken, omdat andere partijen andere doelen nastreven dan wij. Lastig.

Gelukkig is er nog een derde strategie over. Je kunt ontrafelen. Heel zorgvuldig breng je het totale netwerk van oorzaken in kaart; van elke oorzaak stel je vast hoe direct, beïnvloedbaar en belangrijk die is; en dan kun je een zorgvuldige afweging maken over welke combinatie van strategieën het makkelijkst kan voorkomen dat er een soepkom op het hoofd van een student valt.

Ik kom die strategie soms tegen bij historici, die allerlei omstandigheden in de geschiedenis aanwijzen die tot een bepaalde gebeurtenis hebben geleid. Of bij sociale wetenschappers die een heel netwerk van psychologische of sociale mechanismen proberen bloot te leggen en soms ook proberen door te meten. De gedachte is dat als je eerst een overzicht schetst van alle oorzaken en hun invloeden, dat je daarna kunt beslissen wat doorslaggevend is. Wacht! Dit teken ik ook even uit.

Mooi, hè? Als je door dit plaatje ineens het licht ziet en roept: “Oh, zó zit het dus met die gevaarlijke soepkommen”, hoor je waarschijnlijk bij de uitzonderingen. Omdat de ontrafelstrategie alle verbanden ook nog eens van een gewicht voorziet, maakt deze het vaak eerder ingewikkelder dan eenvoudiger. Je ziet eigenlijk door de rafels het netwerk niet meer.

Is er dan niets aan te doen? Nee, denk ik. Dat bijna elke gebeurtenis het gevolg is van een samenloop van omstandigheden, waar we ons hoofd niet echt omheen krijgen, is iets waarmee we moeten leren leven. Als de wereld te ingewikkeld voor ons is, moeten we werken met een eenvoudige versie ervan. Maar wat we wél kunnen doen, is onthouden dát we dat doen. Niemand heeft de keten van oorzaken volledig in kaart, ook de ontrafelaars niet. En niemand kan een monopolie hebben op de oplossing. Dat is misschien een ontnuchterende gedachte, maar aan een handjevol bescheidenheid is nog nooit iemand doodgegaan.

Oh…. en die soepkommen hebben we natuurlijk gewoon weer veilig weggezet.

Meer lezen?

In verkoudheid besprak ik al eens hoe discussies mis kunnen lopen als we  vergeten dat dingen een samenloop van omstandigheden kunnen zijn. In groepsidentificaties en eerlijk vergelijken bespreek ik andere dingen die mis kunnen gaan in het alledaagse redeneren.