NRC kopte gisteren dat één op de tien Fransen gelooft dat de aarde plat zou kunnen zijn. Ik moest meteen lachen natuurlijk. Zo van: dat is wel echt een beetje dom. We leven toch in een moderne tijd? Gaan ze daar niet naar school? Maar het zat me ook niet lekker. Ik dacht: “Waar gaat het heen met deze wereld?”. Want zeg nou zelf: Frankrijk! Dat er Amerikanen zijn die geloven dat de aarde plat is. Ach. Een paar verdwaalde creationisten die het geloven? Zit ik niet mee. Maar 10% van iedereen. Dat is wel veel. En Frankrijk is om de hoek. Voor je het weet slaat dat de-aarde-zou-best-wel-eens-plat-kunnen-zijn-virus over naar hier. Brrr.

Ik hoor zelf dus nog bij de groep die denkt dat de aarde rond is, maar door het berichtje ging ik me wel afvragen hoe ik dat zo zeker kon weten. Terwijl ik nog aan het nagniffelen was ging ik het bij mezelf na. 1. Iedereen weet dat de aarde rond is. 2. Ik heb op school geleerd dat de aarde rond is. 3. Dat de aarde rond is past in andere ideeën die ik heb over de wereld, zoals dat de aarde om de zon draait. 4. Een ronde aarde die om haar as draait geeft een mooie verklaring voor dag en nacht. 5. Je kan helemaal om de aarde heen vliegen en varen. 6. Op foto’s die vanuit de ruimte genomen zijn, ziet de aarde er als een bol uit.

Kortom: ik heb het van horen zeggen.

Want zeg nu zelf… In dit lijstje staat eigenlijk geen direct bewijs voor de rondheid van de aarde. Ik zou natuurlijk rond de aarde kunnen vliegen, maar ik heb het nog nooit gedaan. En toen ik eens naar Amerika vloog – dat is ongeveer een kwart rond – had ik na de landing niet het gevoel dat de aarde scheef stond. De grond was recht onder me en ik had helemaal geen moeite mijn evenwicht te bewaren. Die foto’s zijn eigenlijk ook geen direct bewijs: ze zouden nep kunnen zijn en je ziet eigenlijk een schijf, dus per saldo staat die bolvormigheid niet op de foto. Ze zit in je hoofd.

Het sterkste bewijs dat ik heb voor de rondheid van de aarde is dat al die verschillende indirecte bronnen het met elkaar eens zijn. Het is altijd een sterke aanwijzing dat je op het goede spoor zit wanneer verschillende bronnen in dezelfde richting wijzen. Maar toch, in dit geval is dat gewoon weer terug te voeren op punt 1. Iedereen denkt dat de aarde rond is.

Ik ben natuurlijk niet écht gaan twijfelen door deze gedachtegang, maar het laat wel iets belangrijks zien. Voorwetenschappelijke ideeën, zoals een platte aarde, zijn niet zo dom als je zou denken. Het wereldbeeld waar wij mee opgevoed zijn is eigenlijk niet zo intuïtief. Als je je zintuigen vertrouwt in plaats van wat je op school leerde, ontwikkel je hele andere ideeën over de wereld dan de wetenschap ons voorschotelt. 

We weten zelfs vrij precies welke ideeën dat zijn. Dat blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek aan misconcepties van middelbare scholieren over de natuurkunde. De ideeën die scholieren daarover hebben komen precies overeen met hoe de Griekse filosofen, zoals Aristoteles, over de wereld dachten. Er zijn volgens mij geen IQ-scores van Aristoteles bekend, maar die zullen best in orde geweest zijn. Geloof in voorwetenschappelijke ideeën is dus niet te verklaren vanuit een gebrek aan logisch redeneren of kritisch denken. Het gaat erom welke bronnen je gebruikt en welke je daarvan het meest vertrouwt.

Terug naar de Franse wereldbolontkenners. Is het een probleem dat zij het wereldbeeld waar wetenschappers honderden jaren op hebben gepuzzeld niet blijken te vertrouwen? Dat hangt er natuurlijk vanaf waar het wantrouwen vandaan komt. In NRC was de toon een beetje dat we met zijn allen paranoia aan het worden zijn. Dat past natuurlijk ook mooi in recente berichten over filterbubbels en feitenvrije politiek, maar ik vraag me af of dat het is.

Ik denk dat het bericht, of vooral de reactie erop, laat zien dat we de invloed van de wetenschap op het grote publiek structureel overschatten. Zo wetenschappelijk zijn onze denkbeelden nu ook weer niet. We denken er allemaal het onze van als het zo uitkomt. Wie heeft er nog nooit een therapie genomen, die niet bewezen is? Of waarvan zelfs bewezen is dat ze niet werkt? Veel mensen geloven misschien niet in God, maar hebben het vervangen door “ietsisme”. Wereldwijd trekken intellectuelen hele registers vol met drogredenen open om de klimaatwetenschap te ontkennen. Nou ja, zo kan ik nog wel even doorgaan.

Wat mij wel interessant lijkt is een meting door de tijd heen van dit soort ideeën. Hoeveel mensen dachten in 1850 dat de aarde wel plat kon zijn in vergelijking met nu? Dan kunnen we tenminste zien of we echt met plotselinge massaparanoia te maken hebben of met normale, gezonde, variatie van publiek gedachtengoed rondom wat wetenschappers hebben bedacht. Maar voor zover ik weet is de invloed van de wetenschap als geheel op het grote publiek nooit wetenschappelijk onderzocht.

Misschien is ongeloof in klimaatverandering en geloof in homeopathie iets anders dan denken dat de aarde plat is, maar het werkt op dezelfde manier. Het echt pijnlijke van dit krantenbericht is dat het ook over onszelf gaat. We geven vaak de voorkeur aan onze eigen, slecht geïnformeerde meningen, boven het grote puzzelwerk van wetenschappers van over de hele wereld. Als het om onze eigen ideeën gaat, zijn we even hoogmoedig. Het stuk gaat niet alleen over die 10% platdenkers, het gaat over ons allemaal.

Meer lezen?

Ik schreef al eens over ideeën het publiek versus de wetenschap in Eksters. Ik beschreef ook al eens verschillende kennisbronnen, waarvan getuigenis de belangrijkste is voor ons. Dit blogje suggereert eigenlijk dat ons wetenschappelijke wereldbeeld tot de basiskennis behoort.

De mogelijkheid dat nieuwe media wel degelijk collectieve paranoia aanjagen onderzocht ik in Collateral damage of the robotsrace (on the web).

Het volledige NRC artikeltje vind je hier. Ook de column van Rosanne Hertzberger uit die zelfde week is een aanrader.